Opis

Spis treści

Za takim podejściem przemawia kilka istotnych względów. Dotychczasowe teorie nie rozwiązały kluczowego problemu funkcjonowania rynku pracy, jakim miało być pełne zatrudnienie. Co więcej, nie udało się nawet znaleźć wspólnej płaszczyzny porozumienia dla reprezentantów głównego nurtu. Nic zresztą nie wskazuje, że może się to udać w przyszłości.

Również instytucje regulacyjne nie odniosły sukcesu na tym polu, i to niezależnie od prowadzonej polityki wobec rynku pracy. Znajduje to odzwierciedlenie w utrzymywaniu się wysokiego, choć zróżnicowanego bezrobocia. Wobec szybko rosnących rozmiarów siły roboczej, szanse na jego zmniejszenie wydają się niewielkie, nawet gdy nie nastąpi przewidywane przez niektórych autorów jej zastępowanie przez wytwory technologii informatycznych.

Niemożność satysfakcjonującego rozwiązania newralgicznego problemu, jakim jest wysokie bezrobocie, zwiększa potrzebę poszukiwania rezerw poprawy niekorzystnego stanu lub przynajmniej jego niepogarszania. Tkwią one nadal w lepszym współdziałaniu dwóch niedoskonałych układów regulacji, czyli mechanizmu rynkowego i państwa. Zwiększenie skuteczności polityki wobec rynku pracy wymaga również uwzględnienia sytuacji tych dziedzin gospodarki, które jednocześnie są głównymi pracodawcami. Jednym z nich jest handel.

Obecnie w Polsce handel jest drugim pracodawcą, po przemyśle. Utrzymuje wysoką i w miarę stabilną zdolność absorpcyjną, mierzoną udziałem w łącznej liczbie pracujących. Równie istotny jest pośredni wpływ handlu na popytową i podażową stronę rynku pracy. Od pewnego czasu umacnia się tendencja, która przejawia się w przesuwaniu siły rynkowej od producentów do pośredników handlowych. Sposoby wykorzystania tej siły nie są obojętne również z punktu widzenia rynku pracy. Ich skutki mogą być zarówno pozytywne, jak i negatywne.

W ostatnim dwudziestoleciu funkcjonowanie handlu w gospodarce nie było przedmiotem systematycznych badań. Zrezygnowała z nich nawet część ośrodków, które wcześniej zajmowały się tą problematyką. Jeszcze w większym stopniu dotyczy to roli handlu jako uczestnika rynku pracy. Nieliczne prace z tego zakresu prowadzono w dawnym Instytucie Rynku Wewnętrznego i Konsumpcji (obecnie Instytut Badań Rynku, Konsumpcji i Koniunktur). Bez odpowiedniego jednak wsparcia ze strony innych ośrodków badawczych nie można było stworzyć solidnych teoretycznych i metodycznych podstaw badania wpływu handlu na rynek pracy, a także zrealizować dostatecznej liczby badań empirycznych. Okoliczność ta miała istotny wpływ na charakter podjętego zamierzenia badawczego i jego główne cele. Jest ono pierwszą próbą opracowania swoistej monografii handlu jako uczestnika rynku pracy. Głównym celem opracowania jest natomiast identyfikacja głównych obszarów i mechanizmów oddziaływania handlu na rynek pracy.

Praca jest adresowana do ogółu instytucji regulacyjnych i tych ośrodków badawczych, które byłyby skłonne uczynić ten aspekt roli handlu przedmiotem swoich zainteresowań. Problematyka podjętego zamierzenia sytuuje ją na obrzeżu głównego nurtu badań rynku pracy. Uzasadnia to rezygnację z dokonywania kolejnego przeglądu tego dorobku, z punktu widzenia niniejszego opracowania byłoby to bowiem mało użyteczne. Jak już bowiem wspomniano, główny nurt nie uwzględnia „branżowego" podejścia.

Niedostatek badań empirycznych nakazywał maksymalne wykorzystanie wcześniej uzyskanych rezultatów oraz wyników badań zrealizowanych bezpośrednio na potrzeby niniejszego opracowania. Wydaje się więc celowe przedstawienie założeń tych badań.

Ilościowe badania autorskie przeprowadzono, wykorzystując skategoryzowane kwestionariusze wywiadu, skierowane do:
• 301 pracodawców sfery handlu,
• 60 dyrektorów powiatowych urzędów pracy,
• 31 przedstawicieli szkół średnich przygotowujących kadry dla handlu.

Miały one na celu:
• pozyskanie ocen i opinii na temat sytuacji i działań regulacyjnych podejmowanych na lokalnych rynkach pracy,
• pogłębienie wiedzy o uwarunkowaniach i mechanizmach pozyskiwania pracowników przez przedsiębiorstwa handlowe zróżnicowane według wielkości i rodzaju prowadzonej działalności,
• rozpoznanie stosowanych przez organy samorządu terytorialnego programów ograniczania bezrobocia, obejmujących również pracowników handlu.

Badaniem objęto respondentów z sześciu celowo dobranych województw, zróżnicowanych według stopy bezrobocia, tj. z woj. mazowieckiego, małopolskiego, łódzkiego, lubelskiego, warmińsko-mazurskiego i zachodniopomorskiego. Taki wybór umożliwił przeprowadzenie analizy porównawczej zarówno sytuacji na regionalnych rynkach pracy, jak i stosowanych programów ograniczania bezrobocia oraz ich rezultatów osiąganych w poszczególnych województwach.

Praca składa się z sześciu rozdziałów.

W rozdziale pierwszym celowość uwzględnienia handlu w polityce wobec rynku pracy rozpatrywana jest na tle dylematów, przed jakimi staje ta polityka. Do dylematów tych zaliczono ograniczenia deregulacyjnej i interwencjonistycznej opcji tej polityki, rosnący nadmiar siły roboczej i specyficzne problemy rynku pracy w okresie transformacji systemowej.

W rozdziale drugim przedstawiono charakterystykę handlu jako uczestnika rynku pracy. Jej zakres wyznaczyły dostępne materiały statystyczne. Obejmuje on takie elementy, jak: ogólna zdolność absorpcyjna handlu, jej struktura (w przekroju regionów, kategorii wielkościowych przedsiębiorstw i rodzaju działalności handlowej). W charakterystyce uwzględniono również udział handlu w generowaniu bezrobocia oraz wy-sokość oferowanych w nim wynagrodzeń.

Informacje przedstawione w rozdziale drugim wskazują na istotne znaczenie sfery handlu dla gospodarki Polski, w tym dla rynku pracy. Wysoki udział pracujących w handlu w pracujących ogółem w gospodarce sprawia, że ewentualne zmiany poziomu zatrudnienia w tym obszarze gospodarki mogą mieć poważne konsekwencje społeczne i ekonomiczne. Uzasadniło to potrzebę pogłębienia zdolności absorpcyjnej handlu o analizę wpływu zmian zachodzących w handlu, związanych zwłaszcza z procesem globalizacji i koncentracją organizacyjno-techniczną w handlu, na rynek pracy. Stanowi to przedmiot rozważań rozdziału trzeciego. Na podstawie materiałów informacyjnych pochodzących ze źródeł wtórnych oraz wyników własnych badań podjęto próbę określenia wpływu zagranicznych przedsiębiorstw handlowych na rynek pracy w handlu i poza tą sferą gospodarki, a także zidentyfikowano zawody przyszłości w sferze handlu.

Rozdział czwarty dotyczy kształtowania podaży kadr dla handlu. Uznano bowiem, że duże rezerwy zwiększenia pozytywnego wpływu handlu na rynek pracy mogą tkwić w systemie przygotowania kadr na potrzeby działalności handlowej. Przedmiotem szczegółowej analizy jest znaczenie kapitału intelektualnego dla rozwoju sfery handlu oraz miejsce i rola szkolnictwa zawodowego i szkół wyższych wobec wyzwań rynku pracy w handlu. Analizie poddano również udział firm szkoleniowych oraz pracodawców w kształtowaniu podaży kadr dla handlu.

Rozdział piąty poświęcono prezentacji wyników badań ilościowych. Odzwierciedlają one opinie lokalnych pracodawców w sferze handlu oraz przedstawicieli służb zatrudnienia na temat sytuacji na powiatowych rynkach pracy w handlu i działań przedsiębiorstw handlowych nakierowanych na aktywizowanie tych rynków. Analizie poddano w nim również warunki pozyskiwania pracowników przez przedsiębiorstwa handlowe oraz stosowane formy zatrudnienia.

W rozdziale szóstym dokonano przeglądu aktywnych programów ograniczania bezrobocia, stosowanych na rynkach regionalnych i lokalnych, z uwzględnieniem możliwości ich szerszego wykorzystania zarówno przez bezrobotnych i poszukujących pracy w handlu, jak i przedsiębiorstwa handlowe. Wynikało to z przekonania, iż szersze uczestnictwo podmiotów handlowych w aktywnych programach powinno się przyczynić do lepszego dopasowania jakości podaży pracy do potrzeb pracodawców oraz zwiększenia popytu na pracę, zwłaszcza poprzez subsydiowanie nowych miejsc pracy.