Opis

Spis treści

Ekspansja przedsiębiorstw transnarodowych stała się jedną z cech charakterystycznych okresu transformacji systemowej gospodarki (końca XX i początku XXI stulecia). Ich liczba w roku 2000 sięgnęła w skali światowej około 60 tysięcy. Ekspansja ta niewątpliwie ma związek z wysoką dynamiką przepływów zagranicznych inwestycji bezpośrednich, ponieważ ich inicjatorami są właśnie przedsiębiorstwa transnarodowe. Formą instytucjonalno-organizacyjną tych inwestycji są bowiem, z reguły, zagraniczne filie korporacji, tj. spółki z udziałem kapitału zagranicznego, występujące w roli „przedsiębiorstw bezpośredniego inwestowania". Ich liczbę około roku 2000 oceniano - w skali ogólnoświatowej - na około 600 tysięcy.

Zjawisko to doczekało się obszernej literatury poświęconej formom, funkcjonowaniu i znaczeniu przedsiębiorstw transnarodowych dla ogółu współczesnych procesów globalizacji. Można jednak skonstatować wyraźną lukę poznawczą w kwestiach ich udziału w postępującej równolegle serwicyzacji. Ostatnie dekady minionego stulecia i dekadę bieżącą charakteryzuje bowiem znamienna ewolucja struktury sektorowej gospodarki światowej i poszczególnych krajów. Przejawia się ona w systematycznym, wielowymiarowym wzroście znaczenia sektora usług. W rezultacie, u progu bieżącej dekady, w sektorze tym, w krajach wysoko rozwiniętych, powstawały niemal dwie trzecie PKB.

Udział sektora usług w zatrudnieniu był w tym czasie w krajach wysokorozwiniętych wyższy od udziału w PKB. W Unii Europejskiej przekraczał średnio dwie trzecie, a w Stanach Zjednoczonych - trzy czwarte.

Na tak przedstawionym tle, interesującym problemem badawczym są proporcje sektorowe działalności przedsiębiorstw transnarodowych, tj. kwestia, w jakim stopniu przedmiotem tej działalności jest wytwarzanie i obrót usługami, a w jakim -wytwarzanie i obrót wyrobami. Ciekawych spostrzeżeń dostarcza zestawienie struktury działalności przedsiębiorstw zagranicznych w podziale na usługi i wyroby w krajach europejskich i udziału sektora usług w PKB i w zatrudnieniu w krajach Unii i w Stanach Zjednoczonych. Udział usług w wartości dodanej, wytworzonej w tych przedsiębiorstwach, w żadnym z wymienionych krajów europejskich, nie przekraczał 50%, chociaż w liczbie osób pracujących dochodził w Holandii do 60%, a we Francji osiągał niemal 54%. Pozwala to przypuszczać, że pozycja korporacji transnarodowych na rynku usług nie dorównuje ich pozycji na rynku wyrobów przemysłowych.

Powyższa sugestia znajduje potwierdzenie w danych statystycznych o udziale przedsiębiorstw transnarodowych w rynku usług według takich kryteriów jak przychód i wartość dodana. Udział ten był w istocie znacznie skromniejszy niż udział w rynku wyrobów. Na rynku wyrobów wahał się on w granicach od 11-15% zależnie od przyjętego miernika (w Wielkiej Brytanii, Danii, Finlandii) do 75-77% (w Irlandii). Na rynku usług zaś - zamykał się w granicach od 3-6% (w Wielkiej Brytanii) do 18-22% (w Irlandii i Szwecji).

Stosunkowo skromna pozycja spółek transnarodowych na rynku usług, nasuwa kolejne pytania badawcze, dotyczące barier i sił motorycznych ich funkcjonowania na tym rynku. Cząstkowym celem badawczym pracy jest więc próba oceny efektywności funkcjonowania transnarodowych przedsiębiorstw świadczących usługi, według różnorodnych kryteriów (w tym produktywności pracy i rentowności) - w odniesieniu do przedsiębiorstw przemysłowych i do ogółu przedsiębiorstw. Ocena ta uwzględnia również przekrój rodzajowy i przestrzenny działalności. Może stanowić przyczynek do ukazania specyfiki spółek transnarodowych na międzynarodowym i krajowym rynku usług, a zwłaszcza ich struktury przedmiotowej (rodzajowej) i przestrzennej. Pokrewnym cząstkowym celem badawczym jest porównanie efektywności gospodarowania zasobami w przedsiębiorstwach kontrolowanych przez kapitał zagraniczny i kapitał rodzimy. Równie interesującym cząstkowym celem badawczym jest próba oceny aktywności korporacji transnarodowych w dziedzinach usług chłonnych na wiedzę i przodujących pod względem technicznym.

Tak zaprezentowany zespół celów pracy znajduje odbicie w jej strukturze. Składają się na nią trzy rozdziały i uwagi końcowe.

W rozdziale I omówiono pojęcie korporacji transnarodowej i jego ewolucję. Przedstawiono też najnowsze kierunki zmian w międzynarodowym handlu usługami. Skupiono uwagę na rosnących możliwościach dekompozycji łańcucha wartości usług, ponieważ współcześnie jest to główny czynnik stymulujący wzrost międzynarodowego obrotu handlowego usługami. Jest to zarazem jedna z ważniejszych sił napędowych aktywności korporacji transnarodowych w wymianie usług (w tym także wewnątrzkorporacyjnej).

Rozdział II zawiera charakterystykę działalności korporacji transnarodowych na rynku usług krajów Unii Europejskiej. Porównując je z firmami kontrolowanymi przez kapitał lokalny przedstawiono ich rolę w gospodarkach niektórych krajów europejskich i specyfikę według takich kryteriów, jak skala działalności, produktywność pracy, rentowność itd.

W rozdziale III ukazano pozycję firm kontrolowanych przez kapitał zagraniczny (filii korporacji transnarodowych) na krajowym rynku usług. W dążeniu do ujednolicenia podejścia zastosowano te same, lub podobne kryteria oceny, jak w przypadku firm zagranicznych działających w krajach członkowskich dawnej europejskiej piętnastki. Jednak różnice metodologiczne w gromadzeniu i opracowaniu aktualnie dostępnych danych statystycznych zmuszają do ostrożności w porównaniach. Ujednolicenie metod ewidencji w najbliższych latach niewątpliwie radykalnie poprawi sytuację w tej dziedzinie.