Opis

Spis treści

Analizy poziomu edukacji w Polsce ukazują wiele wad systemu szkolnictwa zawodowego. Wskazuje się na niedostosowanie oferty edukacyjnej do potrzeb rynku pracy, brak nowoczesnych programów nauczania, niską jego jakość i deprecjację szkolnictwa zawodowego wśród społeczeństwa. Sytuacja na rynku pracy sprawia jednak, że w ostatnich latach zauważane są zalety posiadania dobrego „fachu" również za granicą, gdzie wykwalifikowani pracownicy są dobrze wynagradzani. W efekcie pilną potrzebą staje się dostosowanie szkolnictwa zawodowego do potrzeb rynku pracy.

We wrześniu 2008 r. Instytut Badań Rynku, Konsumpcji i Koniunktur wraz z Miejskim Ośrodkiem Doradztwa Metodycznego w Białymstoku i Stowarzyszeniem Rozwoju Aktywności Społecznej „Triada" w Chełmie rozpoczął realizację projektu „Rozwój szkolnictwa zawodowego w Białymstoku w dostosowaniu do potrzeb rynku pracy", dofinansowanego przez Europejski Fundusz Społeczny w ramach Programu Kapitał Ludzki 2007-2013, Priorytet IX Rozwój wykształcenia i kompetencji w regionach, Działanie 9.2 Podniesienie atrakcyjności i jakości szkolnictwa zawodowego. Projekt realizowany był przez 22 miesiące. Jego celem ogólnym było rozszerzenie i pogłębienie wiedzy instytucji szkolnictwa zawodowego oraz młodzieży wybierającej przyszły zawód na temat bieżącej sytuacji i przewidywanych zmian w zakresie wielkości i struktury miejsc pracy na białostockim rynku oraz oczekiwań pracodawców wobec przyszłych pracowników.

Cele szczegółowe projektu obejmowały:
• rozpoznanie zapotrzebowania przedsiębiorców na pracowników o określonym profilu i kompetencjach zawodowych oraz motywacji młodzieży do wyboru zawodowego profilu kształcenia,
• stworzenie platformy współpracy pomiędzy instytucjami szkoleniowymi prowadzącymi kształcenie zawodowe, przedsiębiorcami jako przyszłymi pracodawcami i instytucjami rynku pracy,
• opracowanie narzędzi monitorowania i diagnozowania zjawisk rynku pracy oraz rynku szkolnictwa zawodowego, a także zidentyfikowanie kanałów pozyskiwania informacji.

Niniejsza publikacja została przygotowana na podstawie wyników analizy desk research, obejmującej funkcjonowanie szkolnictwa zawodowego i rynku pracy w Białymstoku, a także wyników badań ilościowych przeprowadzonych wśród młodzieży białostockich gimnazjalistów, uczniów ostatnich klas zasadniczych szkół zawodowych i techników, pracodawców z Białegostoku i okolicznych gmin. Wykorzystano w niej również wyniki badań jakościowych.

Dane liczbowe uzyskane z wtórnych źródeł informacji (PUP, publikacje zwarte, referaty i artykuły dotyczące problematyki rynku pracy i szkolnictwa zawodowego) pozwoliły na zdiagnozowanie stanu szkolnictwa zawodowego w powiązaniu z zapotrzebowaniem Białegostoku i powiatu na określone zawody i określenie warunków, jakie powinny być spełnione, aby elastycznie dostosowywać programy edukacyjne do przyszłych potrzeb rynku.

Pogłębieniu tych analiz posłużyły badania empiryczne, których realizacja nie byłaby możliwa bez wsparcia finansowego z Europejskiego Funduszu Społecznego.

W czwartym kwartale 2008 r. przeprowadzono badanie ankietowe wśród uczniów ostatnich klas zasadnizych szkół zawodowych i techników w Białymstoku. Narzędziem badawczym był kwestionariusz zawierający 40 pytań merytorycznych i 6 pytań metryczkowych. Badanie przeprowadzono techniką ankiety audytoryjnej. Po weryfikacji formalnej i merytorycznej do analizy przyjęto 400 poprawnie wypełnione kwestionariusze. Badanie pozwoliło poznać postawy, opinie i oceny uczniów ostatnich klas szkół zawodowych w zakresie:
• motywów wyboru szkoły i nauki zawodu,
• postrzegania poszczególnych zawodów wybranych do nauki,
• postrzegania metod nauczania i wiedzy zdobywanej w szkołach,
• planów zawodowych i edukacyjnych,
• posiadanej wiedzy o rynku pracy,
• oceny szans na rynku pracy,
• oczekiwań związanych z przyszłą pracą.

W badaniu wzięli udział respondenci uczący się 18 zawodów, będących w ofercie białostockich szkół zawodowych. Badanie zakończone zostało wydaniem publikacji.

W drugim kwartale 2009 r. przeprowadzono badanie wśród uczniów trzeciej klasy białostockich gimnazjów. Narzędziem badawczym był kwestionariusz, zawierający 26 pytań merytorycznych i 2 pytania metryczkowe. Badanie przeprowadzono techniką ankiety audytoryjnej. Po weryfikacji formalnej i merytorycznej do analizy przyjęto 504 poprawnie wypełnione kwestionariusze. Wyniki badania pozwoliły na:
• ocenę znajomości przez gimnazjalistów oferty edukacyjnej białostockich szkół ponadgimnazjalnych,
w tym szczególnie szkolnictwa zawodowego,
• poznanie dalszych planów edukacyjnych i zawodowych uczniów,
• poznanie motywów i okoliczności wyboru szkoły ponadgimnazjalnej i zawodu,
• poznanie oczekiwań wobec nowej szkoły i obaw związanych ze zmianą szkoły,
• poznanie opinii uczniów na temat zakresu i form doradztwa zawodowego,
• ocenę szans na znalezienie pracy i stopnia zainteresowania uczniów rynkiem pracy.
To badanie również zakończone zostało wydaniem publikacji .

W czwartym kwartale 2009 r. przeprowadzono badanie ilościowe wśród pracodawców funkcjonujących na terenie Białegostoku i w gminach sąsiadujących. Były to indywidualne wywiady, opierające się na skategoryzowanym kwestionariuszu. Po weryfikacji formalnej i merytorycznej do analizy przyjęto 331 poprawnie wypełnionych kwestionariuszy. Zakres wywiadu dotyczył liczby i struktury oferowanych miejsc pracy, zapotrzebowania pracodawców na pracowników o określonych kwalifikacjach zawodowych i kompetencjach, wymagań stawianych młodym pracownikom oraz oceny przygotowania zawodowego absolwentów szkół zawodowych podejmujących pracę. Wyniki badania dostępne są w Instytucie Badań Rynku, Konsumpcji i Koniunktur w formie zestawienia tabelarycznego, omówione natomiast zostały w niniejszej publikacji.

W publikacji wykorzystano również wyniki dwóch badań jakościowych. Pierwszym badaniem objęto przedstawicieli instytucji działających na rzecz rozwoju szkolnictwa zawodowego, a także podmiotów rynku pracy współpracujących ze szkołami, tj. przedstawicieli szkół i ośrodków doradztwa metodycznego, władz samorządowych, PUP i pracodawców. Celem badania było poznanie mechanizmów tworzenia planów rozwojowych szkół i konstruowania dorocznej oferty edukacyjnej, jak również kanałów wymiany informacji z pracodawcami. Badanie zakończone zostało raportem w formie wydruku komputerowego.

W drugim badaniu jakościowym przewaga pracodawców wśród uczestników badania miała zapewnić pogłębione rozpoznanie: oczekiwań tej grupy podmiotów rynku pracy wobec absolwentów szkół zawodowych; zakresu i form współpracy pracodawców ze szkolnictwem zawodowym w kwestii dostosowania oferty edukacyjnej do potrzeb rynku pracy w Białymstoku; przewidywanych kierunków zmian na białostockim rynku pracy. To badanie zakończone zostało raportem w formie wydruku komputerowego.

Niniejsza publikacja składa się z pięciu rozdziałów, w których zaprezentowano wyniki badań desk research i empirycznych, oraz z podsumowania, przedstawiającego wnioski i rekomendacje.

W rozdziale pierwszym, na tle założeń strategii rozwoju województwa podlaskiego i miasta Białystok, przedstawiono wyniki dotyczące popytowej strony rynku pracy w Białymstoku. Do analizy wykorzystano dane z Powiatowego Urzędu Pracy, w tym specjalnie zamawiane, oraz wyniki badań własnych zespołu projektowego, dotyczące: pracujących i podmiotów gospodarczych w Białymstoku w latach 2005-2008; zawodów zagrożonych bezrobociem i poszukiwanych przez białostockich pracodawców; poziomu, dynamiki i struktury bezrobocia w Białymstoku, w tym młodzieży; narzędzi ograniczania bezrobocia kierowanych do młodzieży.

Rozdział drugi poświęcono podażowej stronie rynku pracy w Białymstoku. Dokonano analizy struktury szkolnictwa zawodowego i przedstawiono rozwój szkolnictwa zawodowego na Podlasiu, ze szczególnym uwzględnieniem Białegostoku. Wykorzystując wyniki badań empirycznych wśród uczniów szkół zawodowych i techników, a także pracodawców, dokonano analizy dostosowania oferty edukacyjnej tych szkół do potrzeb rynku pracy i przedstawiono uwarunkowania sytuacji absolwentów szkół zawodowych na białostockim rynku pracy. Pogłębienie treści zawartych w tym rozdziale stanowi część dotycząca doradztwa zawodowego, traktowanego jako element kształtowania podaży pracy.

W rozdziale trzecim opisano wyniki badania wśród pracodawców. Ujawniły one zachowania przedsiębiorców na białostockim rynku pracy, w tym skalę i strukturę przyjęć i zwolnień pracowników w 2009 r. Pogłębieniem analizy są informacje o sposobach pozyskiwania pracowników przez pracodawców, trudnościach związanych ze znalezieniem osób o oczekiwanych cechach oraz współpracy pracodawców ze szkołami zawodowymi. Pozwoliło to na sformułowanie wniosku o potrzebie wypracowania modelu łączącego świat edukacji i biznesu. Korzyści z dobrych relacji sfery gospodarki i edukacji odniósłby zarówno uczeń i absolwent szkolnictwa zawodowego, świadomie odnajdując swoje miejsce na rynku pracy, jak i pracodawca, mający większe szanse na pozyskanie pracownika o odpowiadających mu kwalifikacjach i predyspozycjach.

Zagadnienia związane z zapotrzebowaniem pracodawców na pracowników zostały rozwinięte w rozdziale czwartym, prezentującym ocenę wiedzy absolwentów szkolnictwa zawodowego przez pracodawców, predyspozycje i umiejętności pracowników cenione przez pracodawców w kontekście cech, które charakteryzują absolwentów szkolnictwa zawodowego. Wyniki analizy przedstawione w trzecim i czwartym rozdziale wskazały na potrzebę:
• pomocy młodzieży w wyborze zawodów zgodnych z potrzebami rynku pracy,
• uczenia w szerszym zakresie praktycznych umiejętności zawodowych, gdyż pracodawcy poszukują osób z umiejętnością praktycznego wykonywania zawodu,
• przewartościowania postaw zawodowych młodzieży, w tym wykształcenia chęci do pracy, umiejętności pracy w zespole, otwartości na nowe doświadczenia i zadania, ważnych wobec współczesnych, dynamicznych zmian technologicznych.

W rozdziale piątym zaprezentowano popytowo-podażowe uwarunkowania rozwoju szkolnictwa zawodowego w Białymstoku do 2015 r. Z opinii pracodawców wynika, że kierunki wzrostu popytu na pracowników w Białymstoku są zgodne z kierunkami rozwoju gospodarki województwa podlaskiego i Białegostoku, a jednocześnie odzwierciedlają one szersze tendencje obserwowane w krajach wysoko rozwiniętych gospodarczo, w których coraz większą rolę w absorpcji zasobów pracy odgrywają sekcje usługowe, rozwijające się w dostosowaniu do zmieniających się wzorców konsumpcji i rosnącego poziomu życia. W rozdziale tym przedstawiono także dylematy związane z kreowaniem nowego wizerunku szkolnictwa zawodowego i podjęto próbę oceny przepływu informacji pomiędzy szkolnictwem zawodowym a pracodawcami i podmiotami rynku pracy. Sprawność w tym zakresie uznano za istotny warunek korzystnych relacji popytowo-podażowych na białostockim rynku pracy.

W podsumowaniu w sposób syntetyczny przedstawiono wyniki badań i analiz pozycji szkolnictwa zawodowego (atuty i słabe strony) oraz uwarunkowań jego rozwoju na białostockim rynku pracy (szanse i zagrożenia wynikające z otoczenia) do 2015 r. W konkluzjach wskazano, że doskonalenie szkolnictwa zawodowego w Białymstoku - w celu dostosowania go do potrzeb lokalnego rynku pracy - wymaga podjęcia działań w czterech obszarach:
• budowy podstaw informacyjnych do przygotowania uczniów szkół gimnazjalnych do świadomego wyboru dalszej ścieżki edukacyjnej,
• modernizacji nauczania w szkolnictwie zawodowym,
• współpracy szkolnictwa zawodowego, pracodawców i instytucji lokalnego rynku pracy,
• kreowania nowego wizerunku szkolnictwa zawodowego.

Badania i analizy związane z realizacją projektu przyczyniły się do:
• poszerzenia wiedzy o relacjach pomiędzy podażą a popytem na rynku pracy oraz zawodach deficytowych i nadwyżkowych na terenie miasta i powiatu Białystok,
• pogłębienia wiedzy dotyczącej motywów wyboru kształcenia zawodowego przez młodzież oraz jej aspiracji i planów zawodowych,
• stworzenia podstaw merytorycznych do oparcia programów rozwojowych szkół i kształtowania ich oferty edukacyjnej w dostosowaniu do potrzeb lokalnych pracodawców,
• stworzenia podstaw do szerokiej współpracy szkół zawodowych i techników z przedsiębiorcami jako przyszłymi pracodawcami dla absolwentów tych szkół.

Wartością dodaną projektu jest wykazanie, że nadanie właściwej rangi szkolnictwu zawodowemu oraz wzrost świadomości młodzieży o rosnących szansach znalezienia pracy po ukończeniu szkoły zawodowej to skuteczne działania, które pozwolą na lepsze dostosowanie szkolnictwa zawodowego do potrzeb rynku pracy.

Mamy nadzieję, że z rezultatów badań i analiz przedstawionych w niniejszej publikacji korzystać będą szkoły prowadzące kształcenie zawodowe, instytucje działające na rzecz rozwoju szkolnictwa zawodowego, doradcy zawodowi, regionalni pracodawcy, uczniowie i słuchacze szkół oraz placówek oświatowych prowadzących kształcenie zawodowe. Żywimy przekonanie, że wyniki tych badań będą bodźcem do wielowymiarowej współpracy między szkolnictwem zawodowym, pracodawcami i instytucjami białostockiego rynku pracy, skutkującej dostosowaniem szkolnictwa zawodowego do potrzeb rynku pracy i świadomym wyborem ścieżki edukacji przez młodzież.

Serdeczne podziękowania składamy wszystkim ankieterom i respondentom, którzy brali udział w badaniach ilościowych i jakościowych. Dziękujemy Przedstawicielom Urzędu Miejskiego w Białymstoku i Pracownikom Powiatowego Urzędu Pracy w Białymstoku, a także Dyrektorom białostockich gimnazjów, zasaniczych szkół zawodowych i techników za pomoc w uzyskaniu danych o szkolnictwie zawodowym i rynku pracy. Bez Państwa zaangażowania i przekazanych informacji nie byłoby możliwe zrealizowanie projektu.

Specjalne podziękowanie składamy Pracownikom Departamentu Europejskiego Funduszu Społecznego w Urzędzie Marszałkowskim Województwa Podlaskiego za terminowe rozliczanie etapów projektu.