Mapa strony  Logowanie    Wersja do druku     
 
  Strona głównaGospodarkaHandel wewnętrzny w Polsce 2011-2016
Szukaj:   
 

 
Bezkosztowe możliwości zwiększenia wpływów z podatków
Handel wewnętrzny w Polsce 2011-2016
Dylematy zrównoważonego rozwoju
Świat i Polska przed nowymi wyzwaniami
Zmiany w sferze handlu w Polsce w latach 2010-2015
Szanse i zagrożenia wzrostu. Prognozy na przyszłość.
Polska gospodarka przed wielką zmianą?





 

Handel wewnętrzny w Polsce 2011-2016

dr Urszula Kłosiewicz-Górecka, prof. IBRKK - Zakład Rynku Usług

Rocznik „Handel wewnętrzny w Polsce 2011-2016" jest poświęcony ocenie stanu i kierunków rozwoju przedsiębiorstw handlowych funkcjonujących w sekcji „Handel; naprawa pojazdów samochodowych" (sekcja G wg GUS) w latach 2011-2016. Składa się on z czterech części tematycznych, zawierających łącznie 26 artykułów. W części pierwszej, dotyczącej miejsca handlu wewnętrznego w procesach rozwoju społeczno-ekonomicznego Polski, zidentyfikowano zmiany w strukturze podmiotowej handlu i oceniono rolę sfery handlu wewnętrznego jako pracodawcy. Przeprowadzono również analizę sytuacji ekonomicznej przedsiębiorstw handlowych i zidentyfikowano oraz oceniono zmiany zachodzące w handlu hurtowym i detalicznym, a także opisano zjawiska i trendy w zakresie sprzedaży detalicznej w Polsce na tle uwarunkowań makro-ekonomicznych oraz sprzedaży detalicznej w pozostałych krajach UE.

Wprowadzeniem do części pierwszej, zatytułowanej „Zmiany w handlu wewnętrznym w Polsce w latach 2011-2016", jest artykuł pt. Znaczenie sfery handlu wewnętrznego w gospodarce Polski, poświęcony określeniu znaczenia handlu wewnętrznego w gospodarce narodowej oraz identyfikacji trendów związanych z procesami konkurencyjnymi, zachodzącymi w tej sferze rynku. Na podstawie danych statystycznych GUS dokonano analizy wskaźników makroekonomicznych określających znaczenie Sekcji G, obejmującej handel detaliczny i hurtowy oraz naprawę pojazdów samochodowych, włączając motocykle, w tworzeniu produktu krajowego brutto i wartości dodanej, a także trendów występujących w sprzedaży detalicznej i hurtowej. Wyniki analizy pokazują duże, choć nieznacznie malejące, znaczenie handlu w gospodarce narodowej. Jednak biorąc pod uwagę dynamikę sprzedaży i wyniki badania koniunktury w handlu, a także opinie menedżerów przedsiębiorstw handlowych na temat konkurencyjności firm wobec bezpośrednich konkurentów, można uznać, że perspektywy rozwoju handlu w Polsce są korzystne. Dane i wyniki analiz mogą być użyteczne w procesach planowania działań rynkowych przez przedsiębiorstwa handlowe różnych typów i różnej wielkości.

W artykule pt. Przedsiębiorstwa i pracujący w sekcji Handel; naprawa pojazdów samochodowych przedstawiono zmiany w liczbie i strukturze podmiotów gospodarczych oraz pracujących w sekcji „Handel; naprawa pojazdów samochodowych" w latach 2011-2015. Prezentując zachodzące przeobrażenia, uwzględniono dwa podstawowe rodzaje handlu (hurtowy i detaliczny), wielkość podmiotów mierzoną liczbą pracujących (do 9 osób, 10-49 osób, 50-249 osób, 250 i więcej osób), pochodzenie kapitału (własność krajowa, zagraniczna i mieszana), a także układ wg województw. Przedmiotem analizy są też zmiany w poziomie wynagrodzeń w sekcji handlu w stosunku do średniej płacy krajowej. Artykuł został przygotowany na podstawie danych statystycznych GUS, w tym specjalnie zamówionych przez IBRKK, oraz źródeł internetowych. Z przeprowadzonych analiz wy-nika, że udział sekcji G w liczbie podmiotów gospodarczych i pracujących w latach 2011-2015 zmniejszył się, a przeciętnie miesięczne wynagrodzenie brutto w sferze handlu nie przekraczało 84% średniej krajowej. Mimo to sekcja handlu wciąż pełni istotną rolę w polskiej gospodarce; ma najwyższy udział w strukturze podmiotowej oraz trzecie miejsce - po przemyśle i rolnictwie - w absorpcji zasobów pracy.

W artykule pt. Zmiany sytuacji ekonomiczno-finansowej przedsiębiorstw handlowych w latach 2011-2015 zaprezentowano wyniki oceny sytuacji finansowej przedsiębiorstw handlowych, obejmujące zmiany przychodów, kosztów, wyników finansowych brutto i netto, rentowności oraz sprawności działania, zadłużenia i płynności finansowej. Dane finansowe dotyczyły przedsiębiorstw sekcji G, o liczbie pracujących powyżej 9 osób, prowadzących księgi rachunkowe. Z analizy wynika, że w 2015 r. podobnie jak w dwóch poprzednich latach utrzymywała się względnie dobra sytuacja finansowa przedsiębiorstw handlowych. Tempo wzrostu przychodów całkowitych wyniosło 3,4%; było nieznacznie wyższe niż w dwóch ostatnich latach, ale niższe od poziomu, który osiągały w okresie dobrej koniunktury w gospodarce, tj. w latach 2010-2011. W 2015 r. wzrosły wyniki finansowe brutto i netto, ale tempo tego wzrostu było niższe niż w latach 2013-2014. Ocena rentowności przedsiębiorstw handlowych skłania do wniosku, że jej poziom w ostatnich latach ustabilizował się na niskim poziomie - rentowność brutto wyniosła jedynie 2,5%, a rentowność netto 2,2%. Są to wielkości zdecydowanie niższe niż dla całego sektora przedsiębiorstw w polskiej gospodarce. Z przeprowadzonych badań wynika ponadto, że w badanym okresie nieznacznie wydłużyły się cykle rotacji zapasów i należności w przedsiębiorstwach handlowych, natomiast poziom płynności finansowej w tych podmiotach się ustabilizował. W strukturze zobowiązań całkowitych dominowały zobowiązania krótkoterminowe, których udział oscylował wokół 82-86% całości zobowiązań.

W artykule pt. Zmiany w handlu hurtowym artykułami konsumpcyjnymi opisano i oceniono zmiany, jakie zaszły w handlu hurtowym artykułami konsumpcyjnymi w Polsce w latach 2011-2015. Z przeprowadzonej analizy wynika, że tradycyjni pośrednicy hurtowi podejmowali różnego rodzaju przedsięwzięcia, mające na celu nie tylko utrzymanie pozycji rynkowej, lecz także zmniejszenie dystansu do czołowych „graczy". Były to działania, polegające m.in. na pozyskiwaniu inwestorów strategicznych (głównie spośród funduszy private equity), łączeniu sił z innymi hurtownikami oraz konsolidacji z jednostkami handlu detalicznego. Równolegle ze zmianami, zachodzącymi wśród tradycyjnych pośredników, postępował rozwój skoncentrowanych form działalności hurtowej. Wykazano, że relatywnie szybko rozwijały się centra dystrybucyjne i parki logistyczne, a ich inwestorami byli głównie deweloperzy z kapitałem zagranicznym. Pośrednicy hurtowi, dążąc do poprawy warunków obsługi klientów, rozwijali własną bazę magazynową. W efekcie począwszy od 2002 r. na przeważającym obszarze Polski postępowała poprawa jej stanu jakościowego. Sytuacja zmieniła się po 2012 r., na co wskazuje zmniejszenie średniej powierzchni składowej magazynów zamkniętych hurtu. Jeżeli w kolejnych latach to niekorzystne zjawisko będzie się utrzymywać, może dojść do obniżenia zdolności prze-chowywania artykułów konsumpcyjnych, pogorszenia jakości obsługi klientów oraz zawężenia wachlarza usług dodatkowych, oferowanych przez pośredników hurtowych.

W artykule pt. Quantitative and Qualitative Changes in the Retailing Network in Poland in 2011-2016 (Zmiany ilościowe i jakościowe sieci handlu detalicznego w Polsce w latach 2011-2016) opisano i oceniono zmiany w liczbie i powierzchni sprzedażowej, formach handlu oraz organizacji handlu detalicznego FMCG. Posłużono się tu metodą statystyki opisowej oraz porównawczej, a materiał źródłowy stanowiły dane GUS, w tym specjalnie zamawiane, krajowe i zagraniczne publikacje naukowe, a także opinie pracowników naukowych i przedstawicieli handlu zaprezentowane podczas seminariów i konferencji dotyczących problematyki handlu. Przeprowadzone analizy wykazały, że w latach 2011-2015 bardziej dynamicznie wzrastała powierzchnia sprzedażowa sklepów niż ich liczba. Potwierdzają to rosnące wskaźniki średniej powierzchni sprzedażowej sklepu. Na skutek inwestycji zagranicznych przedsiębiorstw handlowych rośnie udział powierzchni sprzedażowej sklepów własności zagranicznej w powierzchni sprzedażowej sklepów ogółem w kraju, który w 2015 r. wyniósł 28,7%. Wysokiemu udziałowi małych, niezależnych sklepów w liczbie ogółem punktów sprzedaży oferujących FMCG (86%) odpowiada niski ich udział w koszyku zakupów FMCG (42%). W latach 2011-2015 najniższą dynamikę rozwoju miały sklepy najmniejsze - do 100 m2 sali sprzedażowej, a najwyższą - sklepy od 401 do 2500 m2. Niższą niż w poprzednich okresach dynamikę rozwoju miały sklepy największe (hipermarkety), które coraz mniej chętnie odwiedzane są przez klientów, dla których preferowanymi obecnie miejscami zakupów są sklepy położone blisko miejsca zamieszkania. Walka konkurencyjna w handlu detalicznym ma na celu wzrost udziału firmy w rynku; polega ona na konkurencji cenowej i intensyfikacji działań promocyjnych. W artykule opisano i oceniono zmiany zachodzące w nowoczesnych formatach handlu (hipermarkety, supermarkety, convenience stores, sklepy dyskontowe), a także w funkcjonowaniu małych niezależnych sklepów (procesy integracji, w tym z udziałem handlu hurtowego; specjalizacja). Za istotne zmiany jakościowe w handlu uznano multikanałowość oraz nowe formy komunikacji z klientem, rozwijane dzięki wykorzystaniu nowoczesnych technologii informacyjnych i komunikacyjnych. Z przeprowadzonej analizy wynika, że można spodziewać się rosnącej konkurencji na rynkach lokalnych, gdyż sieci regionalne i lokalne będą się integrować, aby wzmocnić swoją pozycję rynkową. Prawdopodobnie dojdzie do kilku dużych transakcji na rynku detalicznym FMCG, co może zmienić jego strukturę podmiotową.

Artykuł pt. Sprzedaż detaliczna żywności w Polsce i w Unii Europejskiej w latach 2011-2015 prezentuje aktualne trendy w sprzedaży detalicznej w Polsce na tle uwarunkowań makroekonomicznych oraz w sprzedaży detalicznej w pozostałych krajach UE. Artykuł jest próbą znalezienia odpowiedzi na pytania: Jakie zjawiska w sferze handlu detalicznego żywnością implikowało ostatnie spowolnienie gospodarcze? Jak konsumenci żywności zareagowali na deflację? Czy i w jakim stopniu deflacja ożywiła krajowy popyt na żywność? Jakie inne czynniki determinowały skłonność konsumentów do zakupów żywności? Jakie czynniki spowodowały zmiany strukturalne w sprzedaży detalicznej i które z nich będą miały znaczenie na przyszłość? Czy podobnie przebiegały zmiany sprzedaży detalicznej w pozostałych krajach UE? Artykuł zawiera kilka ważnych obserwacji na temat chłonności krajowego rynku żywnościowego, które m.in. przeczą obiegowym opiniom o nasyceniu popytu na żywność, a także wniosków dotyczących możliwości jego zwiększenia. Pokazano w nim m.in., jak silną konkurencją dla handlu żywnością staje się gastronomia. Czytelnik dowiaduje się również, że w Polsce, podobnie jak w całej UE, zmiany poziomu sprzedaży detalicznej żywności w badanym okresie były wyraźnie skorelowane z tempem wzrostu gospodarczego. Były bardziej wrażliwe na wahania koniunktury gospodarczej niż sprzedaż towarów nieżywnościowych. Artykuł dostarcza wiedzy o realiach współczesnego rynku żywnościowego, która może być przydatna dla tych jego uczestników rynku, którzy mają świadomość, że bez znajomości otoczenia nie można na nim funkcjonować i odnosić sukcesów.

W części drugiej rocznika, zatytułowanej „Uwarunkowania rozwoju przedsiębiorstw handlowych", zamieszczono 7 artykułów, w których omówiono ekonomiczne, organizacyjne, społeczne, demograficzne i wybrane prawne uwarunkowania, mające wpływ na rozwój handlu w Polsce.

W artykule pt. Motywy podejmowania działalności gospodarczej w handlu detalicznym poszukiwano odpowiedzi na pytanie o motywy i oczekiwania przedsiębiorców podejmujących działalność w handlu detalicznym, będącym sferą gospodarki jednocześnie o wysokiej liczbie nowo rejestrowanych i wyrejestrowywanych podmiotów gospodarczych. W literaturze zazwyczaj wyodrębniane są dwie grupy motywów podejmowania działalności gospodarczej: czynników zachęcających, związanych z wykorzystaniem szansy, oraz czynników popychających (zmuszających), warunkowanych dążeniem do zabezpieczenia podstawowych potrzeb człowieka. Wyniki badań przedstawione w artykule wykazały, że większość przedsiębiorców, podejmując działalność handlową, oczekuje przede wszystkim uzyskania dochodu i poszukuje stałego zatrudnienia oraz możliwości decydowania o własnej pracy. Rodzaj motywacji do założenia firmy handlowej oddziałuje na efekty uzyskiwane przez firmę. Na taki wniosek wskazuje m. in rosnąca rentowność przedsiębiorstw wraz z większym znaczeniem stymulującego bodźca, jakim jest możliwość decydowania o własnej pracy lub dążenie do poprawy pozycji firmy na rynku. Wszystkie badane grupy przedsiębiorców pozytywnie oceniły skutki decyzji o rozpoczęciu działalności handlowej dla sytuacji materialnej ich gospodarstw domowych. Szczególnie silnie związek ten uwidocznił się wśród badanych, którzy w sposób subiektywny korzystnie postrzegają sytuację i perspektywy własnej firmy.

Celem artykułu pt. Wiedza na temat zachowań klientów jako podstawa budowy strategii marketingowych przedsiębiorstw handlu detalicznego było udowodnienie, że w warunkach nasilającej się konkurencji pozyskiwanie wiedzy o zachowaniach klientów i jej praktyczne wykorzystanie jest ważnym źródłem tworzenia przewagi konkurencyjnej przedsiębiorstwa detalicznego. Wyniki analiz wskazały możliwości wykorzystania wiedzy o zachowaniach klientów w strategiach marketingowych przedsiębiorstw handlu detalicznego. Opisano dobre praktyki w zakresie działań marketingowych opartych na wiedzy o zachowaniach klientów. Implikacje praktyczne treści przedstawionych w artykule polegają na wskazaniu możliwości wykorzystania wiedzy o klientach przez podmioty handlu detalicznego. Natomiast implikacje społeczne wyrażają się w możliwości lepszego zaspokojenia potrzeb klientów.

W artykule pt. Zmiany konsumpcji a rozwój handlu detalicznego - wybrane aspekty podjęto próbę odpowiedzi na pytanie co, jak i dlaczego powinno ulec zmianie, aby przedsiębiorstwa handlowe mogły skutecznie odpowiedzieć na przemiany zachodzące w konsumpcji i nowe preferencje zakupowe konsumentów. Przyglądając się zjawiskom i problemom konsumpcji, dostrzeżono, że stawiają one przed handlem nowe wyzwania. Jednym z nich jest konieczność dostosowania się przedsiębiorstw handlowych do zmian zachodzących w strukturze zapotrzebowania na dobra i usługi. W artykule opisano zjawiska w konsumpcji, jakie zachodzić będą w związku ze zmianami demograficznymi w społeczeństwie polskim, i określono, jak te zmiany mogą wpływać na funkcjonowanie przedsię-biorstw, w tym handlowych.

W artykule pt. Zakupy off-line a on-line - postawy młodych konsumentów wobec korzystania z mobilnych aplikacji w świetle badań postawiono pytania o motywy wyboru zakupów za pomocą aplikacji mobilnych przez pokolenie młodych konsumentów oraz postrzegane przez nich korzyści i czy motywy te, a także postrzegane korzyści są uwarunkowane postawą wobec zakupów w sklepach stacjonarnych (off-line). Przedstawione w artykule wyniki badań empirycznych przeprowadzonych wśród przedstawicieli pokolenia młodych konsumentów dostarczają kilku obserwacji, istotnych zarówno dla praktyków, jak i teoretyków zajmujących się rynkiem e-commerce i m-commerce. Po pierwsze, w ramach pokolenia millenialsów można zauważyć zróżnicowanie postaw wobec motywów i korzyści wyni-kających z korzystania z mobilnych aplikacji. Czynnikiem, który ma znaczenie, choć nie jest to silna zależność, w ocenie korzyści i identyfikacji motywów korzystania z mobilnych aplikacji, jest stosunek młodych konsumentów do zakupów w sklepach stacjonarnych. Młodzi użytkownicy aplikacji, którzy są pozytywnie nastawieni do zakupów off-line w większym stopniu niż pozostali badani zgadzają się z opiniami na temat korzyści i motywów ich stosowania. Przyjemność i satysfakcja z zakupów w sklepach stacjonarnych przekłada się na wyższą ocenę doświadczeń z zakupami on-line za pomocą aplikacji. Oznacza to, że nie można podchodzić do sprzedaży off-line jako formy przestarzałej - nadal należy dbać o pozytywne odczucia klientów kupujących w sklepach stacjonarnych. Równoległa sprzedaż on-line i off-line będzie wzmacniała pozytywne doświadczenia klienta z marką i budowała przewagę konkurencyjną detalisty. Detaliści, obecni w świecie wirtualnym i rzeczywistym, powinni stworzyć konsumentom możliwość korzystania z atrakcyjnie opracowanych stron internetowych. Muszą też proponować dostęp do aplikacji dostosowanych do mobilnych urządzeń. Ponadto konieczne jest zintegrowanie kanałów sprzedażowych i komunikacji pomiędzy detalistą a kupującymi. Strategia omnichannel trafia do młodych konsumentów, którzy bardzo sprawnie i skutecznie korzystają z różnych źródeł informacji. Narzuca ona zarazem dalsze wymagania detalistom, którzy muszą zrewidować dotychczasowe rozwiązania komunikacyjne i sprzedażowe i lepiej dopasować do wymagań millenialsów.

Funkcjonujące na rynku firmy handlowe, dążąc do zaspokojenia potrzeb klientów, starają się tworzyć atrakcyjne oferty asortymentowe, co wymaga współdziałania z dostawcami, gdyż to ich produkty są przedmiotem sprzedaży. Warunki współpracy pomiędzy producentami a handlowcami określane są w toku negocjacji. Negocjacje pomiędzy producentami a sieciami handlowymi i detalistami małej skali są przedmiotem rozważań w artykule pt. Uwarunkowania skutecznych negocjacji biznesowych. Przedstawiono w nim wyniki badań dotyczące obszarów negocjacji, charakteru relacji pomiędzy negocjującymi stronami, w tym zjawisko asymetrii pozycji sieci i dostawców. Wyniki badań wskazują, że w negocjacjach niezwykle istotne znaczenie ma cena produktu, ale rośnie też znaczenie pozacenowych elementów funkcjonowania przedsiębiorstw. Wśród nich są czynniki, generujące dodatkowe koszty po stronie producentów, stanowiące zagrożenie dla ich sytuacji ekonomicznej, jak też czynniki, które mogą być ważnymi argumentami, mogącymi poprawiać pozycję negocjacyjną dostawcy wobec sieci. W artykule przedstawiono również czynniki, które respondenci uznali za warunkujące skuteczność negocjacji z sieciami handlowymi.

Na uwagę zasługuje artykuł pt. Zakres zastosowania przepisów o odsetkach ustawowych za zwłokę w spełnieniu świadczenia pieniężnego w ramach transakcji handlowych oraz przyczyny wprowadzenia tych przepisów, gdyż właściwe uregulowanie przepisów dotyczących terminów płatności w transakcjach handlowych jest niezwykle istotne. Opóźnienia mają negatywny wpływ zarówno na płynność finansową, jaki i konkurencyjność i rentowność polskich przedsiębiorstw. Zgodnie z przeprowadzonymi przez autora analizami regulacje prawne w tym zakresie nie do końca spełniają założenia ustawodawcy. Obecnie w ustawie o terminach zapłaty w transakcjach handlowych występuje kilka wyłączeń przedmiotowych, wynikających z charakteru stosunków ekonomicznych łączących strony tych umów. Obejmują one przede wszystkim umowy dotyczące czynności bankowych. W artykule podkreślono, że takimi wyłączeniami powinien zostać objęty szerszy krąg umów, niż ma to miejsce obecnie. Dotyczy to w szczególności umów zbliżonych do czynności bankowych, których stronami nie są banki, ale inne instytucje finansowe, które z uwagi na swoje cechy organizacyjne mają korzystniejszą pozycję rynkową niż przedsiębiorcy. W artykule przedstawiono luki systemowe omawianych przepisów i propozycje ich modyfikacji.

Celem artykułu pt. On-line distribution restraints in decisions of the President of the Office of Competition and Consumer Protection (Ograniczenia sprzedaży w Internecie w decyzjach Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów) jest sformułowanie wniosków dotyczących dozwolonego zakresu oddziaływania dostawców hurtowych na sprzedaż towarów w Internecie przez detalistów. Podjęcie tego zagadnienia jest istotne ze względu na stale rosnące znaczenie Internetu jako kanału dystrybucji i wyzwania, jakie handel elektroniczny stawia przed tradycyjnymi systemami dystrybucji. Przedstawione w artykule wybrane decyzje Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z ostatnich lat dobrze odzwierciedlają ścieranie się interesu ekonomicznego konsumentów i producentów w handlu elektronicznym. Internauci lubią robić zakupy w Internecie, gdyż pozwalają one oszczędzić pieniądze i czas. Są również bardzo wygodne. Silna konkurencja w Internecie i korzyści wynikające z niej dla konsumentów to wartości, których chronią organy ochrony kon-kurencji i konsumentów. Jednak kojarzenie zakupów w Internecie przez konsumentów z korzyściami i komfortem często nie pokrywa się z opiniami producentów i dostawców produktów. Dla nich swoboda handlu w Internecie może zagrażać renomie marki i efektywności łańcucha dostaw. Pojawia się zatem pytanie, jak pogodzić interesy ekonomiczne konsumentów i przedsiębiorców. Z artykułu można dowiedzieć się, jakie działania hurtowników względem detalistów organ antymonopolowy uznał za niedozwolone. Autor analizuje również argumenty, którymi bronili się dostawcy hurtowi. Choć decyzje przedstawione w artykule wskazują na prymat ochrony interesów konsumentów, nie oznacza to, że ograniczenia sprzedaży internetowej są zawsze zakazane. Autor wyjaśnia, jakie kryteria muszą być spełnione, aby tego rodzaju ograniczenia nie narażały dostawców na sankcje administracyjne.

Trzecia część czasopisma, zatytułowana „Handel w procesie przemian strukturalnych", składa się z dziesięciu artykułów, w których omówiono i oceniono nowe zjawiska i procesy zachodzące w sferze handlu oraz zmiany w strategiach rozwoju przedsiębiorstw handlowych. Wskazano znaczenie relacji biznesowych i logistyki w budowaniu przewagi konkurencyjnej przedsiębiorstwa handlowego.

W artykule pt. Analiza sprzedaży detalicznej w Polsce i krajach UE w latach 2011-2016 w świetle uwarunkowań makroekonomicznych pokazano, że w Polsce wydatki gospodarstw domowych w porównaniu z krajami Europy Zachodniej są silnie powiązane z sytuacją gospodarczą kraju. Sprzedaż detaliczna w Polsce jest bardziej wrażliwa na dane makroekonomiczne, szczególnie w odniesieniu do produktów konsumpcyjnych nieżywnościowych. W krajach byłej UE-15 obserwuje się stagnację w obrotach handlu detalicznego, zarówno w grupie produktów żywnościowych jak i nieżywnościowych, na co m. in. ma wpływ znaczny już poziom nasycenia gospodarstw domowych dobrami konsumpcyjnymi. W efekcie przyrost dochodów jest kierowany głównie na usługi i rekreację, a w mniejszym stopniu na zakupy dóbr trwałego bądź nietrwałego użytku. W Polsce natomiast stabilna sytuacja makroekonomiczna może przyczynić się do wzrostu obrotów w handlu detalicznym we wszystkich grupach produktów.

W artykule pt. Tworzenie wartości dla klienta w handlu detalicznym w aspekcie przemian w konsumpcji udowodniono, że tworzenie wartości przez przedsiębiorstwa handlu detalicznego dla klientów nie może odbywać się z pominięciem przemian dokonujących się w sferze konsumpcji, w tym m.in. jej indywidualizacji, wirtualizacji, ekologizacji, serwicyzacji, dematerializacji. Wprawdzie podstawowe potrzeby konsumenckie nie zmieniają się, ale zasadniczym przeobrażeniom podlegają preferowane przez konsumentów sposoby i formy ich zaspokajania. Przemiany te wyznaczają wiele implikacji dla przedsiębiorstw handlu detalicznego, a w szczególności wpływają na decyzje dotyczące szerokości i głębokości asortymentu oferowanych dóbr i usług oraz udziału w nim marek własnych, zakresu personalizacji oferty, form sprzedaży, sposobów płatności, lokalizacji sklepu, sys-temu identyfikacji wizualnej, aranżacji powierzchni sklepowej, jak również wykorzystywanych instrumentów komunikacji marketingowej. Przyjęcie perspektywy marketingowej w zarządzaniu przedsiębiorstwem handlowym i uprofilowanie procesu kreowania wartości dla klienta na przemiany w zachowaniach konsumentów wymaga uwzględniania tego, że współczesny konsument w swoich decyzjach i wyborach rynkowych wyraża niejednokrotnie różne, a nawet przeciwstawne postawy. W tym kontekście należy wskazać na użyteczność w zarządzaniu przedsiębiorstwem handlu detalicznego koncepcji produktu systemowego. Dobrze obrazuje to ewolucja cen-trów handlowych i dokonujący się rozwój spełnianych przez nie funkcji, który sprawia, że zaspokajają one różne grupy potrzeb klientów w coraz bardziej kompleksowy sposób i posiadają atrybuty przypisywane produktom systemowym.

Temat podjęty w artykule pt. Wieloformatowość w handlu detalicznym - przesłanki, przejawy, konsekwencje jest istotny w kontekście poszukiwania przez przedsiębiorstwa handlowe sposobów na zaspokojenie potrzeb klienta, oczekującego oferty handlowej bliskiej w wielu wymiarach - geograficznym czy emocjonalnym. Wieloformatowość w handlu detalicznym jest też reakcją detalistów na zagrożenia ze strony konkurentów poszukujących nowych sposobów i kanałów dotarcia do klientów. W artykule wskazano, że korzyści wieloformatowości należy rozpatrywać z wielu perspektyw. Przede wszystkim klienci zyskują różnorodne miejsca sprzedaży, a detaliści skuteczny sposób rywalizacji z konkurentami. Wielowymiarowość to szansa dla przedsiębiorstw handlowych na dotarcie do większej grupy klientów, ale również ogromne wyzwanie zarządcze i logistyczne. Przedstawione w artykule przykłady wskazują, że przedsiębiorstwa handlowe rozwijają swoją działalność już nie tylko w ramach jednego formatu, ale coraz częściej poprzez kilka dodatkowych formatów handlu. Wzbogacają placówki stacjonarne o wirtualne oferty handlowe. Trendom tym towarzyszy również ewolucja dotychczasowych formatów, tj. wzajemne przenikanie się wyróżników dotychczas utożsamianych z konkretnym formatem, prowadzące do zacierania się różnic między nimi.

W artykule pt. Centra handlowe jako miejsce spędzania czasu wolnego stwierdzono, że charakterystyczne dla nich jest to, że w jednym miejscu zlokalizowane są różne podmioty pozwalające na zagospodarowanie czasu wolnego. Chociaż centra handlowe są własnością prywatną, to jednak coraz częściej są postrzegane i funkcjonują jako przestrzenie publiczne - głównie ze względu na fakt, że pod względem wizualnym przypominają idealną przestrzeń publiczną - bezpieczną, czystą, wygodną i często znacznie bardziej atrakcyjną niż faktyczne miejsca publiczne. W rzeczywistości, za-właszczając przestrzenie publiczne, są iluzją bezpiecznego i pięknego świata, zorganizowanego tak, że w jednym miejscu konsument ma wszystko to, co jest mu potrzebne. Zarządcy centrów handlowych dokładają wszelkich starań, by ich oferta była atrakcyjna i przyciągnęła jak największe rzesze klientów. Centra handlowe, mimo że spełniają wszystkie warunki, by stać się niepowtarzalnymi przestrzeniami do spędzania czasu wolnego, to jednak głównym celem odwiedzania ich jest zrobienie zakupów, a nie spędzanie czasu wolnego. Potwierdzają to badania bezpośrednie przeprowadzone przez autorkę artykułu, z których wynika, że niemal wszyscy badani chodzili do centrów handlowych w celu zrobienia zakupów (94%). Tylko co trzeci respondent chodził tam, by skorzystać z usług (35%). Blisko 11% udawało się do centrów handlowych, aby spotkać się ze znajomymi, a niewiele ponad 9%, by spędzić czas wolny i tylko ponad 6%, by się zrelaksować. Niemal wszyscy badani, którzy deklarowali, że chodzą do centrów handlowych, korzystali w nich z usług gastronomicznych.

W artykule pt. Social Supermarkets as the New Dimension of CSR and Their Contribution to Sustainable Development (Supermarkety społeczne jako nowy wymiar CSR i ich wkład w zrównoważony rozwój) wskazano miejsca supermarketów społecznych (SSM) w teorii społecznej odpowiedzialności biznesu (ang. CSR) i zrównoważonego rozwoju (ZR). Aby osiągnąć ten cel, dokonano przeglądu literatury na temat CSR, ZR i SSM, jak również przeprowadzono badania nad rozwojem supermarketów społecznych w Chorwacji. Jest to artykuł koncepcyjny, ale przedstawia również wyniki badań pierwotnych. Wskazano w nim, że CSR analizowana z perspektywy teorii interesariuszy bardzo dobrze pasuje do koncepcji zrównoważonego rozwoju. Co więcej, supermarkety społeczne ze względu na swoje działanie wyrażają formę praktyki CSR i walcząc z ubóstwem wnoszą wkład w rozwój zrównoważony. Obok aspektu teoretycznego artykuł zawiera pewne praktyczne ilustracje działania supermarketów społecz-nych, zebrane w trakcie badań empirycznych trzech supermarketów społecznych ze Wschodniej Slawonii w Chorwacji.

Przedmiotem analizy artykułu pt. Kanały dystrybucji żywności ekologicznej w Polsce są kanały dystrybucji ekożywności. Są one zróżnicowane pod względem liczby i charakteru produktów występujących na różnych szczeblach obrotu towarowego. W artykule scharakteryzowano przedsiębiorstwa handlowe i zidentyfikowano zjawiska, które wpływać będą na zmiany w kanałach dystrybucji ekożywności. Jest to m. in. rosnąca świadomość konsumentów w zakresie ekologii i zainteresowanie zdrowym odżywianiem się, co prawdopodobnie spowoduje wzrost zakupów w sklepach specjalistycznych, oferujących szerszy wybór ekożywności. Szans na rozwój sprzedaży tych produktów można upatrywać w handlu sieciowym (supermarkety, sklepy dyskontowe), który oferuje produkty po niższych cenach, przez co zwiększa dostęp do ekożywności go-spodarstw domowych o niższych dochodach. Ponadto sprzedaż ekożywności w wielu kanałach dystrybucji sprawia, że mogą one być kupowane niejako „przy okazji". Dystrybucja żywności ekologicznej powinna rozwijać się kanałami konwencjonalnymi, jak przy wykorzystaniu specjalnych kanałów, takich jak sprzedaż w miejscu produkcji czy e-handel.

Nowe technologie informacyjne i komunikacyjne, szeroki dostęp do Internetu sprawiły, że e-commerce stał się dynamicznie rozwijającą się sferą gospodarki. Rośnie liczba nowo powstałych sklepów internetowych oraz specjalnych platform handlu internetowego, skupiających wiele firm. W artykule pt. Usługi logistyczne w branży e-commerce - ocena stanu i perspektywy rozwoju dokonano oceny stanu i określono perspektywy rozwoju usług logistycznych w handlu internetowym. Z analizy wynika, że wraz z dynamicznym rozwojem handlu elektronicznego rośnie znaczenie procesów logistycznych, zwłaszcza związanych z tzw. ostatnią milą. W artykule podkreślono, że rozwój usług logistycznych będzie polegał na zapewnieniu klientom e-handlu wygody zakupów, tj. optymalizacji miejsca i czasu odbioru przesyłki, a także zapewnieniu elastyczności w warunkach zwrotu bądź reklamacji produktu. Uwaga przedsiębiorstw skierowana zostanie również na rozwijanie usług przysprzedażowych oraz kwestie związane z elektronicznym handlem transgranicznym.

W artykule pt. Obszary ryzyka w działalności krajowych producentów marek własnych detalistów podkreślono, że ryzyko staje się ważną częścią „współczesnej kultury biznesu", a „myślenie oparte na ryzyku" wpisane jest w filozofię współczesnego zarządzania organizacjami. Autor formułuje tezę, że w warunkach rosnącej złożoności i zmienności otoczenia, sukces rynkowy mogą osiągać tylko te firmy, które nie tylko potrafią dobrze zidentyfikować obszary ryzyka, ale także aktywnie nimi zarządzać oraz przewidywać ryzyko nowo powstające, czyli w istocie przyjmować proaktywną postawę wobec ryzyka. Odwołuje się przy tym do słów P. Druckera, który stwierdził, że jeżeli przedsiębiorstwo będzie „kierować się w swoim działaniu próbami uniknięcia ryzyka, to obarcza się ryzykiem największym i najbardziej nierozsądnym, z możliwym ryzykiem tego, że nic nie zdziała". W artykule dokonano identyfikacji kluczowych obszarów ryzyka, które w ocenie krajowych producentów dóbr szybkozbywanych, w tym dostawców produktów opatrzonych markami własnymi detalistów mają wpływ na ich sytuację rynkową. Autor definiuje pojęcie ryzyka jako „możliwość zaistnienia zdarzenia, które będzie miało wpływ na realizację założonych celów" oraz proponuje własną klasyfikację obszarów ryzyka, uwzględniającą podział na czynniki ryzyka pochodzące ze źródeł zewnętrznych oraz wewnętrznych, przy czym do systematyzacji źródeł zewnętrznych postuluje wykorzystanie dwóch uzupełniających się przekrojów: przedmiotowego (makroczynniki ryzyka) i podmiotowego (czynniki wynikające z otoczenia sektorowego). Efekty swojego badania prezentuje w formie tablicy, w której szczegółowo omawia zbiór 26 zidentyfikowanych obszarów ryzyka. Warto też podkreślić, że zaprezentowana jako wynik badania kategoryzacja obszarów ryzyka ma wprawdzie charakter jednowymiarowy (podobnie jak wiele klasyfikacji ryzyka prezentowanych w literaturze), ale dokonując oceny istotności obszarów ryzyka autor brał pod uwagę występującą współzależność poszczególnych kategorii.

W efekcie m.in. konsolidacji i umiędzynarodowienia detalistów, rozwoju technologii informacyjnych i zmian modeli biznesu następują intensywne zmiany w relacjach między detalistami a ich dostawcami. Towarzyszy temu wzrost udziału marek detalistów w ich sprzedaży ogółem. Przez lata zmiany te widoczne były przede wszystkim na rynku FMCG, ale w ostatnich latach następuje też intensyfikacja relacji nie tylko o charakterze kooperacji, ale też kooperencji między detalistami a producentami dóbr konsumpcyjnych trwałego użytku. Dotychczasowe badania i publikacje koncentrowały się jednak przede wszystkim na wybranych obszarach współpracy detalista-producent i zwłaszcza na przypadkach sieci sklepów spożywczych. Przedmiotem rozważań w artykule pt. Obszary ryzyka w działalności krajowych producentów marek własnych detalistów jest kooperacja podejmowana przez średnich i dużych detalistów z producentami dóbr konsumpcyj-nych trwałego użytku. Z badań przeprowadzonych na grupie ponad 600 średnich i dużych detalistów, działających na polskim rynku i handlujących tymi produktami, wynika, że zakres ich współpracy z producentami, będącymi kluczowymi dostawcami dóbr konsumpcyj-nych trwałego użytku, nie jest jeszcze szeroki i dotyczy przede wszystkim działań promocyjnych w miejscu sprzedaży, promocji cenowych i obsługi klienta. Wciąż niewielki jest natomiast zakres współpracy między detalistami a producentami dóbr konsumpcyjnych trwałego użytku w procesach zorientowanych na innowacje (głównie wymiana informacji i preferencje konsumentów) oraz łańcuch dostaw. Średniej wielkości detaliści nie różnią się istotnie od dużych, jeśli chodzi o zaangażowanie we współpracę we wszystkich zidentyfiko-wanych w artykule obszarach kooperacji, poza współpracą w zakresie wprowadzania na rynek nowych marek detalistów i produktów na zlecenie sieci.

Artykuł pt. Współpraca operatorów logistycznych z producentami produktów FMCG - wybrane aspekty handlowe adresowany jest przede wszystkim do tych Czytelników, których zainteresowania wykraczają poza tradycyjne postrzeganie roli przedsiębiorstw w kanałach dystrybucji. Głównym celem, jaki postawili sobie autorzy, jest charakterystyka współpracy zachodzącej między producentami produktów FMCG a operatorami logistycznymi. Szczególną uwagę zwrócono na obsługę logistyczną, która stanowi ważne wsparcie działań podejmowanych w kanałach dystrybucji, a także na nowe możliwości współpracy, które pojawiły się dzięki rozwojowi nowych technologii w obszarze logistyki. Badania wskazują, że w ciągu ostatnich lat usługodawcy logistyczni zrealizowali wiele inwestycji, znacznie zwiększających ich moce przerobowe w obsłudze dostaw. Najwięksi operatorzy dysponują obecnie dobrze rozbudowaną siecią dostaw, zapewniającą klientom niezawodną łączność w skali globalnej. Autorzy artykułu, opierając się na koncepcji Fizycznego Internetu, wskazują także korzyści wynikające z intensyfikacji współpracy, w tym obniżkę kosztów logistycznych czy zwiększone wykorzystanie ładowności pojazdów.

Ostatnia, czwarta część, zatytułowana „Handel za granicą", zawiera trzy artykuły, w których opisano istotę supermarketów społecznych oraz znaczenie e-handlu oraz logistyki.

W artykule pt. Price versus Private Label Image in Slovakia: Case of COOP Jednota Slovensko (Cena a wizerunek marki własnej na Słowacji: Przypadek COOP Jednota Slovensko) podjęto problematykę słowackiego handlu detalicznego żywnością. Wskazano, że na handel detaliczny żywnością na Słowacji składają się dominujące sieci krajowe i mniej liczne sieci międzynarodowe. Krajowy handel detaliczny próbuje zatrzymać klientów i współistnieć w wysoce konkurencyjnym środowisku, wykorzystując narzedzia cenowe i pozacenowe. Jednym z nich jest marka własna. Przedstawione w artykule problemy handlu żywnością zostały pokazane z punktu widzenia sytuacji w słowackiej sieci detalicznej COOP Jednota Slovensko, gdzie zarówno cena, jak i marki własne są decydującymi czynnikami wpływającymi na decyzje konsumentów dotyczące miejsca zakupu. W artykule wskazano, że promocja produktów marek własnych daje efekt synergii, gdyż zachęca klientów do zakupów w danej sieci handlowej i kupowania produktów promowanej marki własnej. W perspektywie następować będzie rozszerzanie asortymentu marki własnej i intensywniejsze informo-wanie o konkretnych cechach marek własnych.

Polacy, szczególnie wykształceni mieszkańcy dużych miast, uważają, że handel internetowy jest kanałem sprzedaży generującym znaczną część obrotów handlu detalicznego. Tymczasem, jak wynika z analizy przeprowadzonej w artykule pt. Znaczenie handlu internetowego w wybranych krajach - analiza porównawcza, jest to ciągle kanał odpowiadający za niewielką część obrotów, najwyższy udział tej formy handlu detalicznego obserwuje się w Korei Połu-dniowej, gdzie w 2015 r. wyniósł 15,09% ogółu obrotów w detalu. W omawianym artykule przeprowadzono analizę znaczenia handlu detalicznego w wybranych 32 krajach, w tym w Polsce, bazując na danych pochodzących z agencji badawczej - Euromonitor International. Dane te ilustrują dynamikę obrotów w formatach stacjonarnych, niestacjonarnych i w handlu internetowym. Zaprezentowano także udział m-commerce w obrotach handlu internetowego. Ponadto, co może być istotne dla badaczy handlu, w artykule zaproponowano typologię form handlu internetowego, będącą próbą systematyki bogactwa form tej sfery działalności gospodarczej.

W artykule pt. Handel w niedziele - analiza porównawcza rozwiązań w krajach europejskich przedmiotem analizy jest zagadnienie pracy handlu w niedziele. Autorka artykułu podkreśliła, że zwolennicy akcentują głównie korzyści gospodarcze i wolność wyboru konsumenta, a przeciwnicy najczęściej odwołują się do obrony praw pracowniczych, sfery społecznej, życia rodzinnego itp. W większości krajów, w których obowiązują ograniczenia dotyczące pracy handlu w niedziele i inne dni świąteczne, toczy się debata na temat liberalizacji tych przepisów. W Polsce niektóre środowiska dążą do zaostrzenia liberalnych (obecnie) zasad. Społeczeństwo, w różnych badaniach prowadzonych przez instytuty badania opinii publicznej, raczej opowiada się za wolnością wyboru i zgodą na pracę handlu w niedziele i niektóre dni świąteczne. W artykule zaprezentowano konsekwencje związane z pracą handlu w niedziele. Intencją Autorki jest przedstawienie obiektywnej, opartej na wiedzy ekonomicznej, argumentacji dla debat publicznych i dla decydentów na różnych poziomach władzy oraz osób podejmujących decyzje w firmach handlowych. Przedstawiono w nim analizę wpływu regulacji dotyczących otwarcia placówek handlowych na zatrudnienie, poziom cen, poziom i strukturę sprzedaży oraz strukturę rynku i koncentrację rynku. Wnioski z tej analizy wskazują, że na gruncie teoretycznej wiedzy ekonomicznej oraz przykładów rozwiązań z przeszłości nie można pozytywnie zweryfikować hipotezy o związku regulacji dotyczących godzin pracy handlu ze wskazanymi kategoriami ekonomicznymi.

Autorom serdecznie dziękujemy za przygotowanie interesujących opracowań naukowych, wzbogacających wiedzę o roli sfery handlu w gospodarce Polski oraz funkcjonowaniu przedsiębiorstw handlowych.
Mamy nadzieję, że publikacja ta będzie użyteczna dla wszystkich Czytelników, którzy interesują się zagadnieniami handlu w Polsce.