Historia IBRKK-PIB – 90 lat tradycji

Instytut Badań Rynku, Konsumpcji i Koniunktur – Państwowy Instytut Badawczy (IBRKK-PIB) to jednostka badawczo-naukowa o 90. letniej tradycji –  sięgającej międzywojnia. Inicjatorem powołania IBRKK-PIB był Edward Lipiński – polski ekonomista, działacz społeczny i uczestnik opozycji w PRL, współzałożyciel Komitetu Obrony Robotników. W 1926 r. na fali zainteresowania ekonomistów tzw. cyklami koniunkturalnymi (czyli, w uproszczeniu, trendami średnio- i długookresowymi w gospodarce) zaproponował utworzenie przy Głównym Urzędzie Statystycznym w Warszawie Instytutu Badań Koniunktur – na wzór podobnego instytutu na Uniwersytecie Harvarda. W 1928 projekt został zrealizowany, a prof. Lipiński objął posadę dyrektora Instytutu Badań Koniunktur Gospodarczych i Cen (IBKGiC). Kierował pracami Instytutu, aż do momentu wybuchu II wojny światowej.

IBGiC był ośrodkiem naukowo-badawczym dostarczającym Ministerstwu Przemysłu i Handlu rzetelnych analiz. Kierunki prac badawczych wyznaczała kilkunastoosobowa Rada Naukowa składająca się z ekspertów, przedsiębiorców oraz przedstawicieli ministerstw. Badania dotyczyły analizy koniunktury gospodarczej w Polsce i za granicą, monitorowania sytuacji gospodarczej oraz stosunków rozwoju poszczególnych gałęzi produkcji oraz wymiany handlowej. Ponadto Instytut śledził ewolucję cen wynikającą z realizowanej polityki gospodarczej (cła i taryfy) oraz samych przedsiębiorstw (kartele, syndykaty). Opisywał też zmiany w technikach i organizacji pracy oraz oceniał możliwości modernizacji oraz racjonalizacji produkcji i wymiany handlowej.

Pierwsi kierownicy zakładów IBGiC, zasłużeni ekonomiści Ludwik Landau i Marek Breit, skutecznie realizowali postulaty statutowe. Dzięki dostępowi do danych Banku Polskiego, Izby Przemysłowo-Handlowej nt. sprawozdań zakładów przemysłowych i rzemieślniczych (o zmianach cen wyrobów i usług) mogli rzetelnie badać rachunek bilansu płatniczego Polski, strukturę zbytu przemysłu motoryzacyjnego, reglamentacje cen, a także prowadzić badania historii gospodarczej. Z kolei dzięki comiesięcznym raportom ze strony Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej efektywnie monitorowali rynek pracy, szczególnie poziom bezrobocia oraz warunki pracy.

Na początku w skład zespołu analityków IBKGiC wchodzili Edward Lipiński, Stanisław Pszczółkowski, Ludwik Landau i Jan Wiśniewski. Następnie dołączyli m.in. Józef Zagórski, Wacław Skrzywan, Bronisław Oyrzanowski, Józef Poniatowski, Bohdan Łączkowski, Paweł Czechowicz, Bolesław Wścieklica, Tadeusz Zalewski, Jerzy Rachwalski, Adam Rapacki czy Eugeniusz Ejkałowicz. Za Najwybitniejszego pracownika instytutu uznawany jest dziś Michał Kalecki – referent obrotów handlu w dziale ogólnych badań ekonomicznych (w latach 1929–1935). Jego Próba teorii oraz Szacunek dochodu społecznego w r. 1929 opracowana wraz z Ludwikiem Landauem to jedne z najważniejszych polskich analiz ekonomicznych ubiegłego wieku. Z pozostałych monografii należy wymienić Dochód z pracy najemnej w 1929 r. Landaua oraz pracę Jana Wiśniewskiego Rozkład dochodów według wysokości. Na uwagę zasługuje także przygotowywanie comiesięcznych tablic statystycznych z informacjami także o koniunkturze m.in. Niemiec, służących analizom porównawczym.

Dzięki łączeniu badań nad koniunkturą z badaniami struktury gospodarczej IBKGiC mógł się poszczycić szerszym zakresem badawczym, niż jego harwardzki pierwowzór. Jego pracownicy potrafili przyciągnąć i wyszkolić młodą, uzdolnioną kadrę, co zapewniło mu  – obok SGH oraz Towarzystwa Ekonomistów i Statystyków – pozycję wiodącej instytucji promującej aktualną i żywą myśli ekonomiczną, nieograniczającą się do rozważań metodologiczno-teoretycznych. Pionierskie w skali światowej badania IBKGiC nad wielkością i podziałem dochodu narodowego były w tamtym czasie prawdopodobnie jedyną w świecie próbą ustalenia szczegółowego podziału dochodu narodowego według klas społecznych.

Po II wojnie światowej musiało minąć wiele lat, zanim instytut na nowo wyłonił się z niebytu. KC PZPR nie była skłonna bowiem do prowadzenia badań z zakresu koniunktury: gdy w 1958 r. ówczesny minister Handlu Zagranicznego prof. Witold Trąpczyński wyszedł z inicjatywą odtworzenia przedwojennego IBKGiC, miał usłyszeć od KC PZPR, że w gospodarce planowanej jest bezzasadne powoływanie instytutu koniunktur, bo w gospodarce o takim charakterze wahania koniunktury nie występują, a rozwój odbywa się planowo.

Trzy lata później udało się jednak powołać nawiązujący do przedwojennej tradycji Zakład Badań Koniunktur i Cen Handlu Zagranicznego przy GUS. Do stworzenia instytucji z ideologicznie wątpliwymi „koniunkturami” w nazwie udało się przekonać KC PZPR argumentem, że choć u nas nie ma wahań koniunkturalnych, to występują one w krajach kapitalistycznych, z którymi utrzymujemy stosunki gospodarcze.

Nowoutworzony zakład odgrywał rolę znacznie ważniejszą, niż wiele innych renomowanych instytutów w tym okresie. W 1962 r. zainicjował publikowanie serii Prace i Materiały oraz wydawane we współpracy z GUS Zeszyty Statystyczno-Ekonomiczne. Niemały wkład dla wzmacniania pozycji Zakładu mieli Witold Trompczyński (wieloletni minister handlu zagranicznego) i Wiesław Rydygier (z-ca kierownika jednego z wydziałów KC PZPR odpowiedzialny za sprawy ekonomiczne). W 1969 r. przekształcono ten resortowy zakład w Instytut Koniunktur i Cen Handlu Zagranicznego. Badał on – teoretycznie i  empirycznie – efektywność polskiego handlu zagranicznego. Pracownicy analizowali także przemiany struktury towarowej i geograficznej handlu (polskiego i międzynarodowego) oraz ich związki z dochodem narodowym. Od lat 70. rozpoczęto także studnia nad koniunkturą światową, systemem walutowo-kredytowym oraz prognozowaniem obrotów z zagranicą. Swego rodzaju wizytówką i znakiem rozpoznawczym Instytutu było rozpoczęcie wydawania od 1971 r. corocznych raportów Polski handel zagraniczny (w 2000 wydany pod tytułem Zagraniczna polityka gospodarcza i handel zagraniczny Polski, a od 2001 r. wydawany jako Gospodarka i handel zagraniczny Polski).

W 1983 r. w wyniku przekształceń i połączeń innych instytutów gospodarczych powstał Instytut Rynku Wewnętrznego i Konsumpcji – jeden z podmiotów konstytuujących od 2007 roku obecny Instytut. Jego dyrektorami byli znakomici ekonomiści Tadeusz Sztucki, Teresa Pałaszewska-Reindl, Marian Strużycki, Leon Koźmiński, Andrzej K. Koźmiński, Jan Beksiak, Brunon Górecki, Alicja Jusińska czy Andrzej Spoćka.

W gronie alumnów Instytutu znajdują się też ministrowie III RP. Byli to Henryka Bochniarz, Jerzy Eysymontt, Dariusz Ledworowski, Andrzej Olechowski, Dariusz Rosati i Witold Trzeciakowski. To także wiceministrowie – Janusz Kaczurba, Ryszard Michalski, Mirosław F. Zieliński i trzech prezesów GUS – Franciszek Kubiczek, Józef Oleński i Bohdan Wyżnikiewicz.

W pracach analitycznych Instytutu od lat 50. można wyróżnić trzy okresy. Pierwszy z nich to orientacja na systematyzowanie zjawisk z pogranicza handlu i rynku, z naciskiem na postęp technologiczny i organizacyjny, a także na zjawiska psychologii społecznej. Od lat 80. Instytut otwierał się na problematykę rynku i konsumpcji, które jako dwa dominujące układy mają ogromny wpływ na wszelkie procesy gospodarcze, społeczne i polityczne. Rozszerzono wtedy także badania o kwestie konkurencji, kanały dystrybucji, przemiany zachodzące w konsumpcji i wreszcie rolę samorządów w zarządzaniu infrastrukturą handlową. Przełom tysiącleci to z kolei refleksja nad procesami dostosowania polskiego handlu do standardów Unii Europejskiej.

Instytut Badań, Rynku, Konsumpcji i Koniunktur w swojej współczesnej formie powołany został w 2006 r., poprzez połączenie Instytutu Rynku Wewnętrznego i Konsumpcji z Instytutem Koniunktur i Cen Handlu Zagranicznego. W 2017 r. nadano mu status państwowego instytutu badawczego, który skupia się na badaniu rozwoju rynków w Polsce i innych krajach UE, a także na zmianach zachodzących w konsumpcji i preferencjach konsumenckich oraz koniunkturach światowych. IBRKK-PIB jako jedyny polski instytut został pełnoprawnym członkiem Association d'instituts de conjonture européens - Coe-Rexecode – AIECE, renomowanego zrzeszenia ośrodków badających trendy gospodarcze.